ښاغلی پوهنمل راز محمد فیضي
پاکستان او ایران د افغان کډوالو په ایستلو کې
د نړیوالو قوانینو سرغړونه؛
سیاسي او بشري تحلیل
سریزه
په وروستیو کې د طالبانو په استازیتوب اسلاماباد کې د افغان سفیر سردار احمد شکیب څرګنده کړه چې پاکستان د افغان کډوالو د توکو، ملکیتونو او پانګونو د انتقال په برخه کې ګڼ محدودیتونه لګولي او د اېستلو لپاره ټاکل شوې موده یې ډېره لنډه ټاکلې ده. د سفیر په وینا، دغه پرېکړه یو اړخیزه ده، نړیوال معیارونه او د ملګرو ملتونو د کډوالو سازمان لارښوونې یې نه مراعتوي، چې د افغانانو لپاره جدي ستونزې رامنځته کوي.
دغه وضعیت د نړیوالو بشري او کډوالو حقونو د قوانینو سرغړونه ګڼل کېږي، ځکه نړیواله ټولنه د کډوالو د انساني حقونو ساتنې لپاره څو بنسټیز میکانیزمونه جوړ کړي دي.
۱. د نړیوالو قوانینو رڼا کې وضعیت
1. د ملګرو ملتونو د کډوالو د حقونو کنوانسیون (1951) او د هغې د پروتوکول (1967)
- هر مهاجر حق لري چې د زور، تعقیب یا تبعیض له خطره خوندي شي.
- هیوادونه نشي کولای یو اړخیزه پرېکړه وکړي او کډوال بې له قانوني او منظم پروسې له خپلې هستوګنې وباسي.
2. د بشري حقونو نړیوال قوانین
- نړیواله اعلامیه د بشري حقونو (UDHR، 1948) مادې 14 او 25 د مهاجرانو لپاره د ژوند، مال او امنیت د حقونو تضمین کوي.
- د کډوالو د شتمنیو خونديتوب، مالونه او پانګونې باید د قانون له مخې ساتل شي، نه دا چې بې له هماهنګې څخه پرې بندیز ولګول شي.
3. د ملګرو ملتونو د کډوالو سازمان (UNHCR) لارښوونې
- UNHCR د کډوالو د خوندي او منظم انتقال لپاره د درې اړخیزه کمېټې د جوړېدو سپارښتنه کوي، څو د تاوتریخوالي او بې نظمۍ مخه ونیول شي.
• د سفیر د وینا له مخې، پاکستان د دې اصولو خلاف یو اړخیزه فیصله کړې ده، چې د نړیوالو تړونونو سرغړونه ګڼل کېږي.
۲. د سرغړونو احتمالي مجازات
- سازماني فشار او نړیواله څارنه: د ملګرو ملتونو او UNHCR له خوا د هیوادونو په وړاندې د رسنیو، راپورونو او رسمي یادښتونو له لارې فشار راوړل کېږي.
- سیاسي او اقتصادي فشارونه: هیوادونه کیدای شي د نړیوالو مرستو، سوداګرۍ یا سیاسي همکارۍ له لارې متاثره شي.
- قضایي اقدامونه: د نړیوالو عدالتونو لکه ICJ (International Court of Justice) له لارې د سرغړونې پیښې راپورته کیدی شي، که څه هم د تطبیق امکان کم دی.
په عمل کې، پاکستان او ایران د دې سرغړونو سره دوام ورکوي، ځکه دواړه هیوادونه په سیمه کې د خپلو سیاسي او امنیتي ګټو لپاره د افغان کډوالو په برخه کې حساسیتونه لري، او نړیوال فشارونه یې تر اوسه جدي محدود کړي نه دي.
۳. د اسلامي ادعا او انساني حقونو تضاد
پاکستان او ایران ځانونه اسلامي هیوادونه ګڼي، خو د افغان کډوالو د حقونو په سرغړونه کې یې عملي چلند د اسلامي اصولو خلاف دی:
- اسلام د مهاجرانو د مال، ژوند او عزت ساتنې ټینګار کوي.
- د سفیر په وینا، پاکستان افغان کډوالو ته اجازه نه ورکوي چې خپل مالونه انتقال کړي یا وپلوري، او دا مستقیم ظلم ګڼل کېږي.
- په عمل کې، دا سرغړونې نه یوازې د اسلامي اخلاقو خلاف دي، بلکې د نړیوالو بشري او کډوالو حقونو هم سرغړونه ده.
۴. وړاندیزونه او حل لارې
1. د ملګرو ملتونو د کډوالو سازمان (UNHCR) سره په ګډه درې اړخیزه کمېټه رامنځته کول، څو د افغانانو انتقال منظم او قانوني وي.
2. د نړیوالو فشارونو له لارې پاکستان او ایران ته د خپلو سرغړونو د پایلو یادونه.
3. د افغان کډوالو لپاره د ډیورنډ کرښې پرانېستل، څو ستنیدو بهیر اسانه او خوندي وي.
4. د افغان پانګو او ملکیتونو خونديتوب تضمین، ترڅو اقتصادي زیانونه کم شي.
پایله
پاکستان او ایران د افغان کډوالو په ایستلو کې نړیوال قوانین نه مراعتوي او د سفیر څرګندونې د دې عمل پر جدي تاثیر ښيي. د نړیوالو قوانینو سرغړونې لپاره نظریي مجازات شته، خو د نړیوال فشار او د حقوقي میکانیزمونو ضعف له امله، دواړه هیوادونه خپل عملي چلند جاري ساتلي دي. د افغان کډوالو حقوق یوازې د ملي او نړیوالو ادارو همغږۍ او د قانوني تدابیرو له لارې خوندي کیدی شي.
ماخذونه
1. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Convention and Protocol Relating to the Status of Refugees (1951/1967).
🔗 https://www.unhcr.org/1951-refugee-convention.html
2. United Nations. Universal Declaration of Human Rights (UDHR), Articles 14 & 25.
🔗 https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
3. سفیر سردار احمد شکیب. مرکه د خصوصي ټلویزیون سره، اسلاماباد، ۲۰۲۵.
4. Human Rights Watch. Afghanistan: Return of Refugees Must Respect Rights. ۲۰۲۳.
🔗 https://www.hrw.org/news/2023/06/10/afghanistan-refugees-rights