دوکتور نوراحمد خالدی
تجلیل از سالروز تهداب گذاری افغانستان:
قیام پیروزمند میرویس خان هوتکی
۲۱ اپریل ۲۰۲۶
تاریخ هر ملت، مشحون از لحظاتی است که ارادهٔ یک فرد در قامت یک ملت ظهور میکند و مسیر سرنوشت را از بنبستِ اسارت به شاهراه آزادی تغییر میدهد. بیست و یکم اپریل ۱۷۰۹ میلادی، بیتردید یکی از همین لحظاتِ زرین و نقطهعطفی بیبدیل در حافظهٔ تاریخی سرزمین ماست.
در سپیدهدم این روز، قندهار با تدبیر و شجاعت فرزند برومند خود، میرویس خان هوتکی، نه تنها بر سیطرهٔ دوصدسالهٔ صفویان پایان داد، بلکه نطفهٔ حاکمیت ملی و استقلال سیاسی را در پهنهای که بعدها «افغانستان» نامیده شد، غرس نمود. قیام میرویس خان غازی، تنها یک شورش نظامی علیه مظالم «گرگین» نبود؛ بلکه یک حرکت خردمندانه مبتنی بر «مشورت»، «میثاق ملی» و «مشروعیت حقوقی» بود که از بطن جرگههای مردمی برخاسته بود.
منابع معتبر گواه بر نبوغ سیاسی میرویس خان است. چنانکه سر جان ملکم در اثر ماندگار خود، «تاریخ ایران» (چاپ لندن، ۱۸۱۵م، جلد اول، ص ۶۰۶)، به نقل از جوناس هانوی که معاصرِ وقایع بود، صراحتاً ذکر میکند که میرویس خان پس از پیروزی، رسماً اعلام پادشاهی نمود و برای تثبیت اقتدار ملی، دستور داد تا بنامش سکه ضرب کنند. این اقدام، طبق عرف دیپلماتیک آن عصر، عالیترین نشان استقلال یک قلمرو محسوب میشد.
بر روی این سکههای تاریخی، بیتی نقش بست که تا امروز سندی بر آرمانهای والای اوست ( 1974م استاد خلیل اله خلیلی، مجله ژوندون از قول تذکره نویسان عرب):
"سکه زد بردرهم دارالقرار قندهار
خان عادل شاه عالم میرویس نامدار"
پروسه تشکیل دولت مستقل معاصر افغانستان در سال 1709م با قیام مؤفقانة میرویسخان هوتکی در برابر سلطه صفویها در قندهار آغاز گردیده، با قیان ابدالیان هرات در سال 1717 تقویت یافت و با سقوط امپراطوری صفوی و گرفتن شهر اصفهان توسط شاه محمود هوتکی، پسر میرویسخان، در سال 1722م استحکام یافته و این پروسه با اعلام پادشاهی احمد شاه ابدالی در قندهار در سال 1747م و تشکیل یک دولت مستقل در این سرزمینها تکمیل میگردد.
دولتهای هوتکی برای ۲۶ سال بالای بخشهای بزرگی از سرزمینهای افغانستان امروزی حکومت کردند و به علاوه قادر شدند امپراطوری صفوی را ساقط نموده برای هشت سال بالای قلمروهای آن نیز حکومت کنند. بدین گونه افغانها قادر شدند یک هویت مستقل ملی برای خود ایجاد کرده و برای اولین بار یک دولت مستقل بومی را در این سرزمین ایجاد نمایند.
در زمان قیام میرویسخان هوتک و متعاقب او احمد شاه ابدالی، افغانستان در میان سه قدرت منطقوی قرار داشت. این قدرتها عبارت بودند از امپراطوری مغولی هند در شرق، امپراطوری صفوی در غرب و دولت جنیدی بخارا در شمال.
نظام گرگینخان در قنهار در واقع یک «اشغال نظامی» بود که هیچ پیوند ارگانیکی با ساختارهای سنتی و اجتماعی افغانستان نداشت. این دوره اوج «استبداد و انحطاط» بود که در نهایت با «جرگهای در قندهار» و قیام ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ در هم شکسته شد. سقوط گرگینخان در واقع نتیجه شکست یک «نظام اشغالگر» در برابر «هوش استراتژیک» ملی بود.
ساختار قبیلهای و پتانسیلهای نهفته در قندهار
ساختار قبیلهای قندهار در سپیدهدم قرن هجدهم، نه یک سیستم بدوی، بلکه یک شبکه پیچیده و کارآمد بود که پتانسیلهای سیاسی و نظامی عظیمی را در خود نهفته داشت. میرویسخان هوتک با نبوغ خود توانست این «پتانسیلهای خفته» را به یک «قدرت ملی» تبدیل کند.
در اینجا تحلیل این ساختار و نقش آن در پیروزی قیام آورده شده است:
۱. ساختار قبیلهای: توازن میان غلجایی و ابدالی
قندهار کانون تمرکز دو کنفدراسیون بزرگ قبایلی یعنی غلجاییها و ابدالیها بود.
- پتانسیل نهفته: این قبایل دارای سیستم تصمیمگیری دموکراتیک به نام «جرگه» بودند. میرویسخان از این ساختار سنتی برای ایجاد مشروعیت سیاسی استفاده کرد. او میدانست که بدون وفاق میان این دو قطب قدرت، هیچ قیامی پیروز نخواهد شد.
- کمک به قیام: میرویسخان با برگزاری جرگههای مخفی (مانند جرگه معروف «مانجه»)، توانست اختلافات دیرینه قبایلی را کنار زده و یک هدف واحد (اخراج اشغالگران گرجی و صفوی) را جایگزین کند.
۲. پتانسیل نظامی: «لشکرِ خودانگیخته»
- پتانسیل نهفته: ساختار قبیلهای به گونهای بود که هر مرد بالغ یک جنگجو محسوب میشد. این یعنی میرویسخان نیازی به آموزش یک اردوی جدید نداشت؛ اردوی او در بطن جامعه آماده بود.
- کمک به قیام: این ساختار به او اجازه داد تا در شب ۲۱ اپریل ۱۷۰۹، هزاران جنگجوی قبایلی را بدون جلب توجه جاسوسان گرگینخان، به سرعت بسیج و سازماندهی کند.
۳. پتانسیل اقتصادی و جغرافیایی: کنترل شاهراهها
- پتانسیل نهفته: قندهار گلوگاه تجاری بین هند و ایران بود. قبایل قندهار کنترل مسیرهای کاروانرو را در دست داشتند و از این طریق با نخبگان سیاسی و اقتصادی دهلی و اصفهان در ارتباط بودند.
- کمک به قیام: میرویسخان که خود از طبقه بازرگان و اشراف قبیلهای بود، از این ثروت و نفوذ برای جلب حمایت لوژستیکی و اطلاعاتی استفاده کرد. او میدانست که قطع شاهرگهای ارتباطی، پادگان گرجیها را منزوی خواهد کرد.
۴. پتانسیل مذهبی و اخلاقی: فتوا به مثابه میثاق ملی
- پتانسیل نهفته: نفوذ عمیق اسلام در ساختار قبیلهای، پتانسیل بالایی برای ایجاد یک «جنگ مقدس» علیه ظلم فراهم میکرد.
- کمک به قیام: سفر میرویسخان به مکه و دریافت فتوای شرعی، به او این قدرت را داد که قیام را از یک «نزاع قبیلهای» به یک «وظیفه مذهبی و ملی» ارتقا دهد. این موضوع باعث شد حتی قبایل بیطرف نیز به او بپیوندند.
این شان میدهد که میرویسخان تنها یک جنگجو نبود، بلکه یک «جامعهشناس سیاسی» بود که توانست از دلِ پراکندگی قبیلهای، یک واحد سیاسی منسجم (دولت ملی) خلق کند.
جرگه مانجه: میثاقِ پنهان و پلتفرمِ وحدت ملی
جرگه های کوکران و مانجه را میتوان مغز متفکر و ستاد عملیاتی قیام ۱۷۰۹ میلادی دانست. این جرگه ها نشاندهنده پختگی سیاسی ساختار قبیلهای در قندهار بود که از یک نهاد حل اختلاف محلی به یک «مجلس مؤسسان ملی» ارتقا یافت.
در حالی که پادگانهای گرجی بر برج و باروی قندهار نظارت میکردند، در روستای پنهان «مانجه»، لایههای عمیق ساختار قبیلهای در حال پیریزی شالوده یک دولت بودند. میرویسخان هوتک با هوشمندی تمام دریافت که برای درهمشکستن هیمنه نظامی گرگینخان، ابتدا باید «گسستهای قبیلهای» را ترمیم کرد.
پتانسیلهای نهفتهای که در این جرگه آزاد شدند:
۱. تجاوز از مرزهای طایفهای: برای نخستین بار، سران غلجایی و ابدالی در کنار سایر اقوام محلی، منافع خرد قبیلهای را فدای آرمان بزرگ «استقلال» کردند. این جرگه ثابت کرد که ساختار قبیلهای افغانستان در صورت وجود رهبری فرهمند، پتانسیل تبدیل شدن به یک کنفدراسیون سیاسی واحد را دارد.
۲. مشروعیتبخشی به قیام: میرویسخان در این نشست، فتوای مکه را به عنوان یک سند حقوقی و مذهبی ارائه کرد. این اقدام، قیام را از سطح یک شورش مسلحانه به یک «جنگ عادلانه» (Just War) ارتقا داد و ترس از انتقام صفویان را با امید به نصرت الهی جایگزین کرد.
۳. تقسیم وظایف استراتژیک: در مانجه بود که نقشه نفوذ به اردوی گرگینخان و نحوه بسیج نیروهای ضربتی طراحی شد. ساختار منعطف قبیلهای این امکان را فراهم کرد که اطلاعات به صورت شبکهای و بدون ردپای اداری منتقل شود.
ترکیب «نبوغ سیاسی در جرگه» با «تاکتیک فریب نظامی»، دقیقاً همان چیزی است که میرویس خان را به عنوان یک استراتژیست در تاریخ برجسته میکند. او از ساختار قبیلهای نه فقط برای همبستگی، بلکه به عنوان یک ابزار استخباراتی استفاده کرد.
نتیجه برای قیام: بدون «جرگه مانجه»، قیام ۱۷۰۹ تنها یک برخورد نظامی پراکنده بود، اما این نشست تاریخی، قیام را به یک «حرکت ملی» تبدیل کرد. میرویسخان با استفاده از این ساختار، پتانسیلهای خفته در بطن جامعه قندهار را به نیروی محرکهای تبدیل کرد که نه تنها قندهار را آزاد ساخت، بلکه لرزه بر اندام امپراتوریهای بزرگ منطقه انداخت.
این روایت نشان میدهد که میرویس خان هوتک چگونه از «ساختار اجتماعی» به عنوان یک «سلاح استراتژیک» استفاده کرد. نشاندهنده گذار هوشمندانه میرویس خان از یک «رهبر شورشی» به یک «زمامدار ملی» است. او به خوبی میدانست که پایداری دولت جدید نیازمند چیزی فراتر از پیروزی نظامی است: مشروعیت حقوقی.
تثبیت حاکمیت؛ از پیروزی نظامی تا مشروعیت بینالمللی
پیروزی ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ میلادی، تنها پایان اشغال گرجیها نبود، بلکه آغاز تولد یک نهاد حقوقی جدید در نقشه سیاسی منطقه بود. میرویس خان با درکی فراتر از زمانه خود، بلافاصله اقدامات زیر را برای تثبیت حاکمیت ملی انجام داد:
۱. تأسیس نظام امارت ملی (National Emirate):
او از پذیرش لقب «شاه» در ابتدا خودداری کرد تا بر جنبه مردمی و انتخابی بودن حاکمیت خود تأکید کند. این اقدام، دولت او را از سلطنتهای مطلقه صفوی و مغولی متمایز کرد و پیوند میان دولت و ملت (قبایل) را مستحکم ساخت.
۲. دیپلماسی فعال با قدرتهای منطقهای:
میرویس خان بلافاصله مکاتباتی را با امپراتوری مغولی هند (دولت دهلی) آغاز کرد. او با تکیه بر سوابق تاریخی پشتونها در هند (لودیها و سوریها)، تلاش کرد تا قندهار را به عنوان یک «دولت حایل» (Buffer State) مستقل و متحدِ دهلی معرفی کند تا از فشار نظامی صفویان بکاهد.
۳. مشروعیت حقوقی و مذهبی:
استفاده از فتوای مکه در سطح بینالمللی، پاسخی محکم به ادعاهای دربار اصفهان بود. این اقدام نشان داد که حاکمیت هوتکی بر پایه «حق تعیین سرنوشت» و دفاع از ارزشهای دینی بنا شده است، نه شورش غیرقانونی.
۴. ضرب سکه و استقلال اقتصادی:
او با الگوبرداری از «روپیه شیرشاهی»، تلاش کرد تا نظام پولی مستقلی را پیریزی کند. ضرب سکه در آن زمان، مهمترین نشانه حقوقی استقلال یک دولت در نظام بینالملل به شمار میرفت. متعاقبا شاه اشرف هوتکی در اصفهان سکهٔ طلای اشرفی را معرفی نمود که تا امروز این سکه های طلا به همین نام "اشرفی" در ایران معروف اند.
چرا قبایل پشتون پیشقراول قیامهای استقلال طلبانه بودند؟
تحلیل این پرسش، یکی از ظریفترین بخشهای تاریخنگاری سیاسی افغانستان است. برای پاسخ به این که چرا قبایل پشتون (بخصوص غلجایی و ابدالی) پیشقراول این قیامها بودند و چرا اقوام دیگر (تاجیک، هزاره و ترکتبار) در آن مقطع نقش رهبریکننده در قیامهای استقلالطلبانه ضد صفوی و مغولی نداشتند، باید به ساختار اجتماعی، نظامی و جغرافیایی آن زمان مراجعه کرد.
۱. تفاوت در ساختار دفاعی و نظامی (قبایلی در مقابل یکجانشینی)
پشتونها در آن زمان عمدتاً دارای ساختار قبایلی نیمهکوچی و جنگجو بودند که هر فرد در آن یک نیروی نظامی بالقوه محسوب میشد. در مقابل، تاجیکها و بخشی از ترکتباران عمدتاً شهرنشین یا دهقانان ده نشین بودند.
- پتانسیل نظامی: قبایل پشتون به دلیل سبک زندگی، همیشه مسلح بودند و توانایی بسیج سریع («لشکر») را داشتند. اقوام یکجانشین بیشتر تحت کنترل مستقیم اداری و مالیاتی دولتها (پادگانهای گرگینخان) بودند و ابزار لازم برای یک قیام مسلحانه سراسری را در اختیار نداشتند[1].
۲. جایگاه در دستگاه اداری و مذهبی (اقوام حاشیه در مقابل متن)
- تاجیکها: بسیاری از تاجیکها و نخبگان دری/فارسیزبان در بدنه اداری و دیوانسالاری صفوی و مغولی حضور داشتند. آنها به عنوان مستوفیان، دبیران و عالمان دینی، بخشی از «نظم موجود» بودند و منافعشان در ثبات اداری تعریف میشد، نه در فروپاشی نظام.
- هزارهها: در آن مقطع، بسیاری از مناطق هزارهنشین (هزاره جات/هزارستان) از نظر مذهبی با دولت صفوی (شیعه) پیوند داشتند. برخلاف غلجاییها که به دلیل تضاد مذهبی با صفویان (سنی در مقابل شیعه) انگیزه بالایی برای قیام داشتند، هزارهها فشار مذهبی کمتری از سوی اصفهان حس میکردند.
۳. جغرافیای سیاسی و کنترل شاهراهها
قندهار و مناطق قبایلی در «منطقه حایل» بین دو امپراتوری قرار داشتند. این موقعیت به پشتونها قدرت مانور سیاسی میداد تا از تضاد میان دهلی و اصفهان به نفع خود استفاده کنند. اقوام دیگر در مناطقی زیست میکردند که یا در عمق قلمرو یکی از امپراتوریها بود (مثل تاجیکها در هرات یا بلخ) و یا در مناطق صعبالعبور کوهستانی که امکان هماهنگی برای تشکیل یک «دولت ملی» را نداشتند.
۴. فقدان رهبریِ متمرکز و میراثِ حکمرانی
همانطور که قبلا در (پسمنظر تاریخی) بحث کردیم، پشتونها تجربه حکمرانی در هند (لودیها و سوریها) را در حافظه تاریخی خود داشتند. میرویسخان از این «میراث جهانداری» برای ایجاد وفاق استفاده کرد. اقوام دیگر در آن مقطع فاقد یک رهبری سیاسی واحد بودند که بتواند فراتر از دفاع محلی، طرحی برای «تأسیس دولت» ارائه دهد.
عامل نفوس
کثرت نفوس و تراکم جمعیتی پشتونها در این جغرافیای وسیع (از دامنههای جنوبی هندوکش تا سواحل دریای سند)، نهتنها یک عامل، بلکه «ستون فقرات» و بستر اصلی قیامهای استقلالطلبانه بود. این تمرکز جمعیتی پتانسیلهایی را ایجاد کرد که اقوام دیگر در آن مقطع زمانی فاقد آن بودند.
در اینجا تحلیل این عامل جمعیتی و ریشههای آن را بر اساس منابع تاریخی بررسی میکنیم:
۱. عمق استراتژیک جمعیتی (Demographic Depth)
پشتونها در این منطقه یک «توده جمعیتی پیوسته» (Contiguous Population) را تشکیل میدادند که تا امروز پا برجاست. برخلاف سایر اقوام که ممکن بود در واحات (Oases) یا شهرهای محصور و جدا از هم زندگی کنند، پشتونها در سراسر این مسیر جغرافیایی حضور داشتند.
اهمیت: این پیوستگی به میرویسخان اجازه داد تا یک «شبکه ارتباطی قبیلهای» ایجاد کند که از قندهار تا مناطق قبایلی هممرز با هند گسترش داشت. این یعنی قیام میتوانست از یک نقطه شروع شود و به سرعت در یک پهنه وسیع انسانی تکثیر یابد.
۲. خودکفایی در نیروی انسانی (Manpower)
تراکم بالای نفوس در قبایل غلجایی و ابدالی به این معنا بود که آنها منبع تمامنشدنی برای «لشکر» بودند:
امپراتوریهای صفوی و مغولی برای حفظ قدرت خود در مناطق مرزی، همیشه به این نیروی انسانی وابسته بودند. وقتی میرویسخان این «منبع انسانی» را از بدنه امپراتوری جدا کرد، صفویان ناگهان با خلأ قدرت مواجه شدند، زیرا هیچ قوم دیگری در آن منطقه توانایی تولید چنین حجم عظیمی از جنگجو در زمان کوتاه را نداشت.
۳. اقتصاد کوچی و نیمهکوچی (نیروی متحرک)
کثرت نفوس در میان قبایل کوچی و نیمهکوچی، یک پتانسیل «تحرک نظامی» ایجاد میکرد. این جمعیت عظیم که در طول سال بین مناطق گرمسیر و سردسیر در حرکت بود، عملاً یک سیستم لجستیکی و اطلاعاتی زنده بود که مرزهای سیاسی را به رسمیت نمیشناخت.
۴. تضاد با سیاست «زمین سوخته» و سرکوب
کثرت جمعیت باعث میشد که سیاستهای سرکوبگرانه گرگینخان (مثل گروگانگیری یا اعدام سران) نتیجه معکوس بدهد. در یک جامعه پرجمعیت قبایلی، کشتن یک رهبر به معنای برانگیختن صدها خویشاوند مسلح بود. این «فشار جمعیتی» در نهایت اشغالگران گرجی را در قندهار محاصره کرد.[2]
نتیجهگیری:
اشاره به نکته جمعیتی تحلیل های فوق را از یک نگاه صرفاً سیاسی به یک تحلیل «ژئوپلیتیک و دموگرافیک» ارتقا میدهد. این نشان میدهد که میرویسخان با درک درست از «قدرت عدد و جمعیت»، توانست انرژی نهفته در این توده انسانی را در مسیر استقلال ملی هدایت کند.
میرویسخان نه به عنوان یک رهبر قومی، بلکه به عنوان تنها رهبرِ دارای «ابزار قدرت» و «مشروعیت مذهبی» توانست خلأ قدرت را پر کند و دولتی بسازد که در نهایت چتر حمایتی برای تمام اقوام منطقه گردید.
منابع مهم تاریخی چه گفته اند؟
۱. Mughal-Afghan Relations in South Asia: نوشته Ashirbadi Lal Srivastava. این منبع به خوبی توضیح میدهد که چگونه تراکم جمعیتی پشتونها در قرون ۱۶ تا ۱۸ میلادی، همواره تهدیدی برای ثبات امپراتوریهای دهلی و اصفهان بوده است.
۲. The Pathans: نوشته Olaf Caroe. کارو در این اثر کلاسیک به تفصیل درباره جغرافیای انسانی و کثرت نفوس قبایل در دو سوی دریای سند صحبت کرده و آن را عامل اصلی بقای سیاسی آنها میداند.
۳. جاناتان لی، افغانستان: تاریخی از ۱۲۶۰ میلادی تا امروز: لی تأکید میکند که «وزن جمعیتی» قبایل غلجایی در جنوب و شرق، کلید فهم موفقیت میرویسخان در برابر پادگانهای کوچک صفوی بود.
۴. حیات افغانی: نوشته محمد حیات خان. این منبع کلاسیک پشتو/فارسی، آمار و اطلاعات ارزشمندی از شاخههای مختلف قبایل و کثرت نفوس آنها در آن دوره ارائه میدهد.
۱. M. Elphinstone, An Account of the Kingdom of Caubul:
الفنستون به دقت تفاوت ساختار سیاسی قبایل مستقل پشتون را با اقوام «رعیت» (یکجانشین) که تحت سلطه مستقیم دولتها بودند، شرح میدهد.
۲. میر غلاممحمد غبار، افغانستان در مسیر تاریخ:
غبار توضیح میدهد که چگونه سیاستهای مذهبی صفویان در قندهار، غلجاییها را به ستوه آورد، در حالی که این فشار بر اقوام هممذهب یا ساکنان شهرها به آن شدت نبود.
۳. Laurence Lockhart, The Fall of the Safavid Dynasty:
لاکهارت به این نکته اشاره میکند که گرگینخان بیشترین ترس را از «قبایل غلجایی» داشت و تمرکز اصلی سرکوب او بر آنها بود، که همین امر واکنش شدید و متحدانه این قبایل را در پی داشت.
۴. Jonathan L. Lee, Afghanistan: A History (1260 to the Present):
منابع تخصصی برای این بخش:
۱. کلاسیک و فارسی:
- تاریخ عالمآرای نادری (محمدکاظم مروی): حاوی جزییات دقیق از حضور گرجیها در قندهار و نحوه کشته شدن گرگینخان.
- بیان واقع (عبدالکریم کشمیری): توصیف اوضاع اجتماعی قندهار تحت حاکمیت گرجیها.
افغانستان در مسیر تاریخ (میر غلاممحمد غبار): تحلیل دقیق استراتژی میرویسخان برای خنثیسازی قدرت نظامی گرگینخان.
[1] جاناتان لی (Jonathan Lee) در کتاب Afghanistan: A History توضیح میدهد که چگونه قدرت نظامی قبایل مرزی، آنها را به تنها نیروی قادر به چالش کشیدن امپراتوریها تبدیل کرده بود.
[2] لی بر این باور است که نخبگان شهری (تاجیک و غیره) در آن زمان بیشتر به دنبال حفظ امنیت تجارت و زراعت بودند و ریسک قیام علیه امپراتوریهای بزرگ را نمیپذیرفتند.