ر.ویدی
ایران چه به دست آورد؟
برنده بزرگ توافق ۱۴ مادهای کیست؟
۱۸جون ۲۰۲۶
امضای یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای میان ایران و ایالات متحده، نقطه عطفی در مناسبات منطقهای و بینالمللی به شمار میرود. در این میان، پرسش کلیدی افکار عمومی و ناظران سیاسی این است که ایران در این موازنه جدید چه امتیازات ملموسی به دست آورده است؟ در یک ارزیابی شتابزده ، مهمترین دستاوردهای راهبردی ایران را که در شرایط فرساینده گذشته حتا در افق بیستساله نیز به آسانی دستیافتنی نبودند، میتوان در محورهای زیر خلاصه کرد:
۱. پایان جنگ و دریافت تضمین عدم حمله مستقیم
۲. رفع عملی تحریم نفت، پتروشیمی و خدمات مرتبط
۳. آزاد شدن میلیاردها دلار داراییهای بلوکهشده
۴. وعده برنامه بازسازی و توسعه با حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه
۵. پایان انزوای اقتصادی و بازگشت به نظام مالی جهانی
۶. تثبیت حاکمیت و کاهش تهدید تغییر نظام
۷. خروج ایران از پرونده دائمی بحران بینالمللی
۸. لغو احتمالی همه تحریمهای آمریکا و سازمان ملل
۹. حفظ بخش مهمی از زیرساخت و دانش هستهای ایران
۱۰. خارج شدن برنامه موشکی و سیاستهای منطقهای از دستور مذاکرات
۱۱. کاهش حضور نظامی آمریکا در اطراف ایران
۱۲. بازگشت ایران به جایگاه مهم انرژی جهان
۱۳. افزایش قدرت چانهزنی سیاسی ایران در منطقه
۱۴. فرصت یک جهش اقتصادی شبیه کشورهای خارجشده از تحریم
حالا سوال این است :
آیا دستیابی ایران به چنین مجموعهای از امتیازات امنیتی، اقتصادی و سیاسی در چارچوب این تفاهمنامه، میتواند موجب تغییر موازنه قدرت منطقهای به سود ایران شده و در نتیجه بر رفتار راهبردی تهران در قبال همسایگان و همچنین میزان حمایت آن از گروههای همسو و متحد منطقهای تأثیر بگذارد؟
بلی، چنین احتمالی وجود دارد، اما قطعی نیست؛ زیرا رفتار آینده ایران به محاسبات راهبردی، تعهدات توافق و واکنش همسایگان و قدرتهای جهانی بستگی خواهد داشت.
میتوان مسئله را از دو زاویه دید:
سناریوی اول: ایران جسورتر و فعالتر شود
اگر ایران پس از رفع تحریمها به منابع مالی گسترده، امنیت بیشتر و مشروعیت بینالمللی دست یابد، ممکن است:
۱. توان نظامی و دفاعی خود را نوسازی کند
- خرید تجهیزات پیشرفته،
- توسعه صنایع دفاعی،
- افزایش توان سایبری، فضایی و موشکی.
۲. نفوذ منطقهای خود را تقویت کند
ایران ممکن است حمایت سیاسی، اقتصادی یا نظامی از گروهها و نیروهای همسو در منطقه را افزایش دهد تا «عمق راهبردی» خود را حفظ کند.
۳. در مذاکرات با همسایگان از موضع قویتری وارد شود
کشورهایی که سالها با ایران رقابت داشتهاند، ممکن است احساس کنند که توازن قدرت منطقهای به نفع ایران تغییر کرده است.
نتیجه احتمالی این مسیر میتواند افزایش رقابت تسلیحاتی در منطقه باشد؛ یعنی رقبای ایران نیز برای حفظ توازن، هزینههای دفاعی خود را بالا ببرند.
سناریوی دوم: ایران محتاط تر و عملگراتر شود
اما یک دیدگاه دیگر میگوید که وقتی یک کشور پس از سالها فشار به دستاوردهای بزرگ اقتصادی میرسد، انگیزه بیشتری برای حفظ آن پیدا میکند.
در این حالت ایران ممکن است:
- از درگیریهای پرهزینه دوری کند،
- روابط اقتصادی با همسایگان را گسترش دهد،
- سرمایه و فناوری خارجی را جذب کند،
- تلاش کند به یک قدرت اقتصادی منطقهای تبدیل شود.
زیرا بازگشت به تنش شدید میتواند این کشور را دوباره به جایگاه قبل از جنگ بکشاند.