دوکتور نوراحمد خالدی
نقش میرویس خان هوتکی و
نقش شاه امان الله خان در تاریخ افغانستان
۱۰ جولای ۲۰۲۶
میرویسخان هوتکی و شاه امانالله خان، هر کدام یک فصل از کتاب استقلال افغانستان را رقم زدهاند؛ فصل اولی با عنوان «تولد یک ملت» و فصل دومی با عنوان «بلوغ یک دولت».
این پندار که تجلیل از میرویسخان هوتک، نقش شاه امانالله خان را کمرنگ میکند، درست نیست. این دو شخصیت، هر کدام در جایگاه خود، نقشی بینظیر و مکمل در تاریخ افغانستان ایفا کردهاند: یکی نماد «آغاز» هویت ملی و دیگری نماد «تثبیت» آن در عرصهٔ بینالمللی است.
برای روشنتر شدن موضوع، بهتر است نقش هر یک را جداگانه بررسی کنیم:
میرویسخان هوتک: معمارِ استقلالِ سرزمین افغانستان کنونی
میرویسخان هوتک (نیکه) را باید بنیانگذارِ نخستین دولتِ مستقلِ بومی در جغرافیای امروز افغانستان دانست.
دستاورد تاریخی: او در سال ۱۷۰۹ میلادی با رهبری یک قیام موفق، به بیش از دو قرن سلطهٔ امپراتوری صفوی بر قندهار پایان داد و یک حکومت مستقل را پایهگذاری کرد.
اهمیت نمادین: به دلیل این نقش بنیادین، او در میان مردم به «میرویس نیکه» (میرویس پدرکلان) و «پدربزرگ ملت» (Grandfather of the Nation) شهرت یافته است. در واقع، او سنگ بنای هویت سیاسی مستقل افغانها را گذاشت.
شاه امانالله خان: معمارِ استقلالِ بینالمللی
نقش شاه امانالله خان در جایگاهی دیگر، اما به همان اندازه حیاتی است. اگر میرویسخان «میهن» را ساخت، امانالله خان «حاکمیتِ» آن میهن را در سطح جهان به رسمیت شناخت.
دستاورد تاریخی: مهمترین اقدام او، برسمیت شناسی یا تسجیل استقلال کامل افغانستان در امور امور خارجی توسط سر همیلتون گرانت وزیر خارجه دولت هند برتانوی در هشتم آگست در سال ۱۹۱۹ میلادی در معاهدهٔ راولپندی است. این پیروزی دیپلماتیک و نظامی، افغانستان را به عنوان یک کشور کاملاً مستقل در جامعهٔ جهانی تثبیت و مشهور کرد.
اهمیت نمادین: او به عنوان «غازی» (جنگجوی پیروز در راه اسلام) و یک پادشاه مدرنیست شناخته میشود که اصلاحات گستردهای را برای پیشرفت کشور آغاز کرد.
نتیجهگیری: دو حلقه از یک زنجیر
به عبارت سادهتر، میرویسخان هوتک و شاه امانالله خان، هر کدام یک فصل از کتاب استقلال افغانستان را رقم زدهاند؛ فصل اولی با عنوان «تولد یک ملت» و فصل دومی با عنوان «بلوغ یک دولت».
تجلیل از یکی، هرگز به معنای نادیده گرفتن دیگری نیست. تاریخ افغانستان سرشار از شخصیتهای بزرگی است که هر کدام در مقطع خود، نقشی سرنوشتساز ایفا کردهاند. بزرگداشت میرویسخان، یادآور ریشههای استقلال است و بزرگداشت امانالله خان، پاسداشت تثبیت و تحکیم آن استقلال. هر دو، برای درک درست از هویت ملی ما، ضروری و مکمل یکدیگرند.