پروفیسورنور محمد غفوري
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري مشروعیت؛
له ادعا تر استازیتوب
د جلاوطنه حکومت د جوړېدو موضوع په افغانستان کې له څه مودې راهیسې د سیاسي بحثونو یوه برخه ده. په دې موده کې بېلابېلو سیاسي څېرو او ډلو له هېواده بهر د افغانستان د حکومت، موقت حکومت او یا د یوه بدیل سیاسي جوړښت د رامنځته کولو ادعاوې کړې دي. له همدې امله، د دې موضوع څېړنه باید یوازې د سیاسي شعارونو او د افرادو د ادعاوو تر کچې محدوده نه شي؛ بلکې حقوقي، سیاسي، ټولنیز، فرهنګي او په ځانګړي ډول د مشروعیت او استازیتوب اړخونه یې باید په جلا او تحلیلي ډول وڅېړل شي.
ما په تېرو لیکنو کې د جلاوطنه حکومت د ماهیت، اقتصادي او ټولنیز ـ کلتوري اړخونو په اړه بحث کړی دی. په دې لیکنه کې غواړم د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري مشروعیت او د استازیتوب د دعوې اعتبار وڅېړم؛ یعنې دا چې که له هېواده بهر یو سیاسي جوړښت د افغانستان د حکومت یا د افغان ملت د استازیتوب دعوه کوي، د دې دعوې لپاره کوم ټولنیز او فرهنګي بنسټونه اړین دي؟ له افغانانو سره یې واقعي اړیکه باید څنګه وي؟ او تر کومه ځایه کولای شي د افغانستان د متنوع ټولنیز او فرهنګي واقعیت استازیتوب وکړي؟
په بل عبارت، اساسي پوښتنه یوازې دا نه ده چې څوک ځان جلاوطنه حکومت بولي؟ بلکې دا ده چې څوک، د کومو خلکو په استازیتوب او پر کومو ټولنیزو او فرهنګي بنسټونو د دغه استازیتوب دعوه کوي؟
له همدې زاویې، په دې لیکنه کې هڅه کېږي چې د جلاوطنه حکومت د ټولنیز ـ کلتوري مشروعیت مهم عناصر، له ډیاسپورا او مدني ټولنې سره اړیکې، د ملي هویت او فرهنګي تنوع د ساتنې مسئله، د ټولنیز پیوستون اړتیا، او د سیاسي ادعا او واقعي ملي استازیتوب ترمنځ توپیر وڅېړل شي.
جلاوطنه حکومت یوازې یو سیاسي نوم نه دی
په عامه بحثونو کې کله ناکله داسې انګېرل کېږي چې که یو شمېر سیاسي کسان له هېواده بهر راټول شي، مشرتابه اعلان کړي او د حکومت نوم پر ځان کېږدي، نو ګواکې جلاوطنه حکومت یې جوړ کړی دی. خو له علمي او حقوقي پلوه موضوع تر دې ډېره پېچلې ده.
د جلاوطنه حکومت اساسي مسئله استازیتوب او مشروعیت دی. په نړیوال حقوقي ادبیاتو کې حکومت په جلاوطنۍ کې هغه ځانګړی حالت دی چې یو سیاسي یا دولتي جوړښت د خپل هېواد له خاورې بهر فعالیت کوي او د دولت د استازیتوب دعوه لري. خو یوازې ځان حکومت اعلانول په اتومات ډول نړیوال حقوقي حیثیت نه رامنځته کوي. د داسې جوړښت د اعتبار په ارزونه کې د هغه د استازیتوب، مشروعیت، نړیوالې پېژندنې او له خپل ملت سره د اړیکو مسئلې اهمیت لري. له همدې امله، د افغانستان له پاره د جلاوطنه حکومت د بحث لومړۍ پوښتنه باید دا نه وي چې «څوک ولسمشر دی؟»؛ بلکې دا وي چې دا جوړښت د چا استازیتوب کوي، د کومو خلکو رضایت ورسره دی، کوم سیاسي او ټولنیز بنسټ لري، او د افغان ملت له فرهنګي او ټولنیز واقعیت سره یې اړیکه څه ده؟
ټولنیز ـ کلتوري اړخ څه معنا لري؟
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري اړخ یوازې د فرهنګي مراسمو، کنفرانسونو او اعلامیو تنظیمول نه دي. د دې اړخ اصلي موضوع دا ده چې یو له وطنه بهر سیاسي جوړښت څنګه کولای شي د خپل ملت له ټولنیز او فرهنګي ژوند سره اړیکه وساتي، ملي هویت پیاوړی کړي، د خلکو ترمنځ د پیوستون زمینه برابره کړي او د یوې ګډې ملي راتلونکې تصور رامنځته کړي.
په دې معنا، ټولنیز ـ کلتوري فعالیتونه لږ تر لږه پنځه اساسي برخې لري:
لومړی: د ملي هویت ساتنه؛
دویم: د ټولنیز پیوستون پیاوړتیا؛
درېیم: د ژبو، ادبیاتو، تاریخ او فرهنګي میراث ساتنه؛
څلورم: له مهاجرو او د هېواد له بېلابېلو ټولنیزو قشرونو سره اړیکه؛
او پنځم: د یوه ټولشموله ملي روایت رامنځته کول.
۱ ـ د ملي هویت ساتنه
کله چې یو ملت د جګړې، سیاسي بې ثباتۍ، مهاجرت او ټولنیز انقطاع له اوږدې دورې سره مخ شي، د ملي هویت د دوام مسئله ځانګړی اهمیت پیدا کوي. په داسې حالت کې د جلاوطنه سیاسي جوړښت یوه مهمه ټولنیزه دنده دا کېدای شي چې د افغانستان ګډ تاریخ، فرهنګي میراث، ملي سمبولونه، ژبې او ګډ ارزښتونه وساتي او د نوي نسل له ژوند سره یې وتړي.
خو دلته یو مهم شرط شته: ملي هویت باید د یوه قوم، ژبې، سیمې یا مذهبي ډلې له هویت سره مترادف نه شي.
له همدې امله، په افغانستان کې د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري مشروعیت تر ډېره په دې پورې تړلی دی چې د هېواد ټولنیز، قومي، ژبني، مذهبي او فرهنګي تنوع څنګه تعریفوي؟ ایا دا تنوع د ملي یووالي پر وړاندې ستونزه او د له منځه وړلو وړ توپیر ګڼي، که یې د افغانستان د ګډ ملي هویت طبیعي او نه بېلېدونکې برخه بولي؟ ځکه ملي یووالی هغه وخت د ټولنې د بېلابېلو برخو د ګډ منلو وړ ګرځي چې هېڅ ډله ځان د «اصلي ملت» او بله ډله د حاشیې یا «دویمې درجې» ملت په حیث ونه ګڼي.
۲ ـ د ژبې، ادبیاتو او فرهنګي میراث ساتنه
ژبه او ادبیات یوازې فرهنګي موضوعات نه دي؛ د ټولنیزې حافظې مهم عناصر هم دي. د پښتو، دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه يي، نورستاني او نورو ژبو ادبي او شفاهي میراث د افغانستان د فرهنګي جوړښت برخه ده.
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري فعالیت باید د دې میراث د ثبت، ساتنې، ژباړې، خپرولو او نوي نسل ته د انتقال لپاره عملي پروګرامونه ولري. د کتابونو خپرول، ډیجیټل ارشیفونه، علمي څېړنې، د لیکوالانو او څېړونکو ملاتړ، د ماشومانو او ځوانانو لپاره فرهنګي پروګرامونه او د افغانستان د تاریخي میراث مستندسازي د دې برخې عملي وسایل کېدای شي.
خو یوازې فرهنګي مراسم او اعلامیې کافي نه دي. کلتوري سیاست هغه وخت اغېزمن کېږي چې دوامدار بنسټونه، مسلکي کسان او روښانه پروګرامونه ولري.
۳ ـ له ډیاسپورا سره اړیکه
د افغانستان د میلیونونو مهاجرو او کډوالو شتون د جلاوطنه حکومت لپاره هم فرصت دی او هم ازموینه. یو داسې جوړښت چې ځان د افغانانو استازی بولي، باید له خپلې ډیاسپورا سره منظمې او دوه اړخیزې اړیکې ولري. یوازې د غونډو پر مهال د خلکو راټولول او یا د سیاسي اعلامیو لپاره د مهاجرو نومونه کارول د ټولنیز استازیتوب بدیل نه شي کېدای.
واقعي اړیکه هغه وخت رامنځته کېږي چې د مهاجرو نظرونه واورېدل شي، د هغوی مسلکي وړتیاوې تنظیم شي، ځوانانو ته د مشارکت زمینه برابره شي، ښځې او د ټولنې بېلابېل قشرونه په پرېکړو کې ونډه ولري او له ډیاسپورا سره اړیکه د یوې منظمې ادارې او روښانه میکانیزم له لارې ترسره شي.
په دې برخه کې جلاوطنه جوړښت کولای شي د زده کړې، مسلکي شبکو، فرهنګي فعالیتونو، څېړنې او ټولنیز ملاتړ شبکې رامنځته کړي؛ خو دا فعالیتونه باید د سیاسي وفادارۍ د اخیستلو وسیله ونه ګرځي.
۴ ـ ټولنیز پیوستون او ملي تفاهم
د افغانستان د معاصر تاریخ یوه مهمه ستونزه د سیاسي اختلافاتو له قومي، ژبني، مذهبي او سیمهییزو وېشونو سره تړل کېدل دي. له همدې امله، د هر هغه جلاوطنه جوړښت لپاره چې د افغانستان د استازیتوب دعوه کوي، د ملي پیوستون مسئله اساسي ده.
دا پیوستون د شعار له لارې نه رامنځته کېږي. اړتیا ده چې د افغانستان د بېلابېلو ټولنیزو، قومي، ژبني، مذهبي او فکري ډلو ترمنځ د خبرو لپاره واقعي فضا رامنځته شي.
په دې معنا، د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري کار باید د «موږ او هغوی» د جوړولو پر ځای د «ګډ افغانستان» تصور پیاوړی کړي.
۵ ـ مدني ټولنه او ټولنیز بنسټونه
یو جلاوطنه حکومت، که واقعاً غواړي ټولنیز نفوذ ولري، باید له مدني ټولنې سره اړیکه ولري؛ خو مدني ټولنه باید د هغه د تبلیغاتي ماشین په برخه بدله نه شي.
د ښځو، ځوانانو، فرهنګي فعالانو، پوهانو، خبریالانو، د بشري حقونو د مدافعینو او نورو مدني ډلو ملاتړ هغه وخت ارزښت پیدا کوي چې د هغوی خپلواکي، مسلکي استقلال او د نظر اختلاف ته درناوی موجود وي.
په بل عبارت، جلاوطنه حکومت باید مدني ټولنه تنظیم نه کړي؛ بلکې د هغې د ودې لپاره زمینه برابره کړي.
فرهنګ د سیاسي مشروعیت بدیل نه دی
دلته یو مهم تفکیک ضروري دی. فرهنګي فعالیتونه، ټولنیزې شبکې او د ډیاسپورا ملاتړ د جلاوطنه حکومت لپاره مهم دي؛ خو دا په خپله د حکومت مشروعیت نه ثابتوي.
یو جوړښت کولای شي سلګونه کنفرانسونه، فرهنګي مراسم او رسنیز پروګرامونه ولري، خو بیا هم د خلکو د پراخ استازیتوب له ستونزې سره مخ وي.
له همدې امله باید کلتوري فعالیت، ټولنیز نفوذ، سیاسي مشروعیت او نړیواله پېژندنه سره یو شی ونه ګڼل شي.
په نړیوال حقوقي بحث کې هم د یوه جلاوطنه جوړښت پېژندنه یوازې د نوم او ادعا موضوع نه ده. څېړنې ښيي چې د حکومت په توګه د یوه جلاوطنه جوړښت د پېژندنې حقوقي او سیاسي اغېزې له عادي سیاسي اړیکو څخه تر نړیوال استازیتوب پورې رسېږي.
د نړیوالې اړیکې فرهنګي اړخ
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوري فعالیت یوازې د افغانانو ترمنځ نه محدودېږي. د نړیوالې ټولنې لپاره د افغانستان د تاریخ، فرهنګ، ژبو، ټولنیز جوړښت او د افغانانو د غوښتنو معرفي کول هم د دې فعالیت یوه برخه ده.
خو دلته هم توپیر باید وساتل شي: فرهنګي ډیپلوماسي باید د تبلیغاتو بدیل نه وي.
د افغانستان د فرهنګي میراث معرفي کول، له پوهنتونونو او علمي مرکزونو سره اړیکې، نړیوال فرهنګي پروګرامونه، علمي کنفرانسونه، د افغانستان د تاریخ او ادبیاتو خپرول او له نړیوالو فرهنګي بنسټونو سره اړیکې کولای شي د افغانستان د فرهنګي حضور په پیاوړتیا کې رول ولري. دا ډول فعالیتونه هغه وخت اغېزمن وي چې له علمي اعتبار، مسلکيتوب او د افغانستان د ټولنیز واقعیت له دقیق انځور سره مل وي.
تر ټولو مهمه پوښتنه: د چا په استازیتوب؟
په پای کې د جلاوطنه حکومت د ټولنیز ـ کلتوري اړخ تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده:
ایا دا جوړښت د څو سیاسي څېرو استازیتوب کوي، که د افغانستان د یوې پراخې ټولنیزې ارادې؟
د دې پوښتنې ځواب یوازې په اعلامیه، د ولسمشر په نوم، د وزیرانو په ټاکلو او یا په بهرنیو غونډو کې د ګډون له لارې نه ترلاسه کېږي.
د واقعي استازیتوب لپاره اړتیا ده چې د ټولنې له بېلابېلو برخو سره اړیکه موجوده وي، د خلکو د نظر د څرګندولو میکانیزمونه موجود وي، د سیاسي اختلاف زغم موجود وي، د ښځو او ځوانانو ګډون تضمین شي، د قومي او ژبني تنوع درناوی وشي او د راتلونکي افغانستان لپاره یو واضح، ټولشموله او عملي تصور وړاندې شي.
له همدې امله، که څوک غواړي له هېواده بهر د افغانستان لپاره د جلاوطنه حکومت یا ورته سیاسي جوړښت د رامنځته کولو ادعا وکړي، د هغه لومړنی امتحان باید د مقامونو وېش او د ولسمشرۍ اعلان نه وي؛ بلکې د استازیتوب، مشروعیت، ټولنیزې اړیکې، فرهنګي ټولشمولوالي او عملي ظرفیت ازموینه وي.
جلاوطنه حکومت هغه وخت له ټولنیز ـ کلتوري پلوه معنا پیدا کوي چې له خپل ملت سره واقعي اړیکه ولري، د هغه فرهنګي تنوع وساتي، د ټولنیز پیوستون زمینه برابره کړي، د ډیاسپورا ظرفیت منظم کړي او د یوه داسې ملي هویت د جوړولو لپاره کار وکړي چې ټول افغانان پکې خپل ځان وویني.
که دا شرایط موجود نه وي، نو له هېواده بهر د حکومت اعلان تر ډېره سیاسي ادعا پاتې کېږي؛ خو که دا بنسټونه موجود وي، ټولنیز ـ کلتوري فعالیت کولای شي د یوه پراخ سیاسي او ملي مشروعیت د جوړېدو له مهمو عناصرو څخه وګرځي.
د جلاوطنه حکومت ریښتینی اعتبار له دې نه پیلېږي چې څوک ځان حکومت اعلانوي؛ له دې پیلېږي چې څومره خلک هغه د خپل سیاسي او ملي استازی په توګه مني.
نور محمد غفوری
26.09.2026