دکتر نور احمد خالدی
اصول پشتونولی
الیور روی، در کتاب اصلی و معروف خود در مورد افغانستان (الیور روی، اسلام و مقاومت در افغانستان، کمبریج، چاپ دوم ۱۹۹۰)، قانون مدنی پشتونها را پشتونوالی؛ دموکراتیک (صفحه ۳۶) مینامد و مینویسد: در مناطق قبیلهای یک قانون مدنی یا مبنای مثبت به نام پشتونوالی وجود دارد که مبتنی بر سیستم جرگهها است. پشتونوالی از یک سو یک ایدئولوژی است و از سوی دیگر مجموعهای از حقوق مدنی را نیز تشکیل میدهد. قانون مدنی یا مبنای قبیلهای به خودی خود غیرمذهبی است و از برخی جهات با قانون، پشتونوالی و حتی شریعت در تضاد است. روی اول مینویسد که در جوامع غیرپشتون اصول اصلی حقوق جزا مبتنی بر شریعت است؛ اما در این مورد، پیروی از شریعت فقط یک شعار و یک معیار باقی میماند و هیچ سیستم دیگری وجود ندارد که بتواند جایگزین آن شود؛ (۳۵ صفحه). طبیعتاً در روستاهایی که غیرپشتونها زندگی میکنند، قدرت مطلق حاکمان و قدرتمندان روستاها و مناطق، رهبران محلی و رهبران مذهبی محلی در آنجا تثبیت شده است و استفاده و اجرای افراطی آن را میتوان بیشتر در روستاهایی که هزارهها زندگی میکنند و در جوامع هزاره مشاهده کرد.
اصول پشتونوالی که در واقع قانون نانوشته و شیوه زندگی پشتونها است، بر چندین رکن مهم استوار است. این اصول نه تنها روابط بین افراد را تنظیم میکند، بلکه تأثیر عمیقی بر شکلگیری هویت ملی افغانستان نیز داشته است.
در اینجا به طور خلاصه مهمترین اصول پشتونولی را ارائه میدهم:
1. مهماننوازی
این مشهورترین اصل پشتونوالی است. برای پشتونها، مهمان رحمتی از جانب خداست. مهمان هر که باشد (دوست یا دشمن)، میزبان موظف است به او احترام بگذارد، برایش غذا فراهم کند و امنیت او را تضمین کند.
2. آبرو
آبرو به حفاظت از آبرو، سرزمین، اعتقادات و آبروی فرد اشاره دارد. یک پشتون همیشه سعی میکند از آبروی خود و خانوادهاش محافظت کند و زندگی والایی در جامعه داشته باشد.
۳. انتقام/عدالت
انتقام نوعی عدالت است. اگر به کسی آسیبی برسد، حق انتقام گرفتن دارد. با این حال، فرهنگ پشتون همچنین میگوید که "انتقام در برابر انتقام است"، به این معنی که هیچ افراط و تفریطی در آن وجود ندارد.
۴. پناهندگی/بخشش
پناهندگی یک اصل والای بخشش و پناه بردن است. اگر شخصی که اشتباهی مرتکب شده است برای عذرخواهی به خانه شخص دیگری برود، میزبان معمولاً او را میبخشد و به او پناه میدهد. این اصل برای پایان دادن به خصومت استفاده میشود.
۵. حفاظت/پناهگاه
اگر شخصی در زمان خطر به یک پشتون پناه ببرد، موظف است حتی به قیمت جان خود از او محافظت کند.
۶. شجاعت
این عمل نشان دادن شجاعت و دلاوری در شرایط دشوار است. این نه تنها در جنگ، بلکه در بیان حقیقت و حمایت از مظلوم نیز صادق است.
۷. عزت نفس/احترام به خود
به حفظ عزت و کرامت معنوی اشاره دارد. یک پشتون باید به گونهای رفتار کند که به عزت او در جامعه آسیبی نرسد.
۸. جوانمردی
به معنای محافظت و احترام به ضعفا، زنان و کودکان است.
۹. جرگه (شورا)
همانطور که در بحث اشاره کردیم، جرگه جلسهای از بزرگان و ریش سفیدان برای حل مشکلات و تصمیمگیری است. این ستون پشتونوالی است که به هویت ملی (جرگه بزرگ) تبدیل شده است.
این اصول در طول قرنها چنان در نظام فرهنگی افغانستان تأثیرگذار بودهاند که بسیاری از آنها اکنون جای خود را در فرهنگ و هویت مشترک کل ملت افغانستان باز کردهاند.
فهرستی از منابع معتبر در مورد اصول پشتونوالی به شرح زیر است:
۱. منابع کلاسیک و تاریخی
- نعمتالله هروی؛ تاریخ خان جهانی و مخزن افغانی (۱۰۲۱ هجری قمری): این یکی از قدیمیترین کتابهایی است که اطلاعات معتبری در مورد تبارشناسی، تاریخ و اصول اخلاقی پشتونها ارائه داده است.
- مونت استوارت الفینستون؛ شرحی از پادشاهی کابل (۱۸۱۵ میلادی): الفینستون اولین محققی بود که اصول پشتونوالی، مانند مهماننوازی، دیدار و تبادل، را به شیوهای علمی برای جهانیان توضیح داد.
۲. تحقیقات معاصر و دانشگاهی
- سید بهادر شاه ظفر کاکاخیل؛ پشتونها در پرتو تاریخ: این کتاب یکی از جامعترین منابع در مورد ریشههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی پشتونها در زبان پشتون محسوب میشود.
- پروفسور لویی دوپری؛ افغانستان (۱۹۷۳ میلادی): دوپری در این کتاب به تفصیل توضیح میدهد که چگونه اصول پشتونوالی با هویت ملی و دولتسازی افغانستان در هم تنیده است.
۳. منابع تخصصی
- جیمز دبلیو. اسپانیا؛ راه پتانها (۱۹۶۲): او یک مطالعه قومنگاری عمیق در مورد قانون نانوشته (پشتونوالی) و سیستم جرگهای پشتونها انجام داده است.
- اولاف کارو؛ پتانها (۱۹۵۸): این اثر تاریخ پشتونها و اصول رفتاری آنها (پشتونوالی) را از منظر ژئوپلیتیکی تحلیل میکند.
۴. منابع داخلی (افغانستانی)
- استاد عبدالحی حبیبی؛ تاریخ مختصر افغانستان: استاد حبیبی در آثار خود رابطه بین سنتهای قبیلهای و فرهنگ خراسانی را در شکلگیری هویت ملی به دقت بررسی کرده است.
مجلات انجمن تاریخ افغانستان (AHS): مقالات زیادی در مورد تاریخ جرگه و اصول پشتونوالی در "آریانا" و سایر مجلات دانشگاهی دهههای گذشته وجود دارد که منابع مهمی هستند.
دکتر نور احمد خالدی